Xiisaha Gorfayntii Buuga “Masraxa Cadaabta” iyo Qorihii Buuga oo Difaaci waayay + Garqaadayaasha iyo ciday Garta siinayaan

Waxaan la wadaagaynaa bulshada jecel akhriska iyo qoraalka in ay meel xiiso leh marayso Gorfayntii aanu toddobaadkii hore idinla wadaagnay ee ku saabsan Buugii uu qoray C/naasir Axmed Ibraahim ee ahaa buugii saddexaad ee uu qoro iyo Gorfayntii uu ku sameeyey Qoraa Khaalid Jaamac Qodax, taas oo sababtay in Qoraha Buugu ka soo jawaabo, balse aanay dad badani ku qancin doodiisa danbe iyo Garqaadayaal soo dhex galay Gorfayntii iyo Difaaca Qoraha Buuga. Bal nala akhriya jawaabta qoraha iyo gar-qaadayaasha.

Halkan Guji si aad u aragto Gorfayntii hore ee Qoraa Khaalid J. Qodax.

FALCELINTAYDII GORFEYNTA KHAALID EE BUUGGA MASRAXA CADAABTA. W/Q, Cabdinaasir Axmed Ibraahim!

Cabdinaasir gorfeyn

Magaca Allaha aan iin barteed lahayn aan bud-dhig uga dhigo qor…aalkaygan, mahad iyo ammaan idilkeed waxa leh Allaha ii sahlay in aan wax qoro waxna akhriyo. Mahadin Eebbe intaa haddii aan ku dhaafo, sababta keentay in aan maanta qalinka u holladaa waa; Gorfeyn uu buuggayga Masraxa Cadaabta! ka sameeyay qoraa da’ yar oo aan maamuus iyo milgo badan u hayo, ka mid ah dhallinyarta wax qorta ee ugu fadallada cadcad iyo qof arrimaha bulshada wakhti badan geliyay. Waa Khaalid Jaamac Qodax.

Dhaqanka qoraalka oo innagu cusub iyo gorfeynta lafteeda oo yagleel ah ayaa sababta in gefef noocan oo kale ah dhacaan. Hasa yeeshee, waxa laga ma maarmaan ah dul qaadka iyo tix galinta kala gedisanaanta afkaarta. Qof ahaan anigoo sarriiganaya, si kale haddii aan u dhigo aan ka tagayn akhlaaq wanaagga qoraalka ”Ethics of Writing,” ayaan haddana rabaa in aan taataabto meelo aan u arkay in Khaalid jaamac Qodax isagoo cadhaysan qoray. Way dhici jirtay in Layliga buubaalka ahi haamaha jajabiyee, waxa qoraha iska dhex galay kala aragti duwanaansho dhinaca siyaasadda ah oo goor hore na dhex martay iyo gorfeynta buugga, taasina waxa ay keentay in qoraalkiisa wakhtiga ugu badan uu Qofnimadayda kaga hadlo ee aanu ka hadlin fikirkiisa ku saabsan Buugga. In uu quudhi waayo buugga in ay ku jiraan hal fikir oo la mahadiyo, hal nud oo dhaxal gal ah, hal meeris oo wanaagsan iyo hal erey oo faa’iido leh.

Caadifadda madax martay waxa ay sabab u noqotay in erey wanaagsan oo buugga ku jira indhihiisu qaban waayeen. Hasa yeeshee, si kasta oo asoolka qoraalka wanaagsan ka baxsan oo uu Khaalid wax u qoray ma keeni doonto in ereyo xanaf leh iiga tagaan. Sababtuna waa in aan wax ka faa’iiday akhriska buugga la magac baxay Labaatanka xeer ee hannaanka dood wadaagga habboon “TWENTY PRINCIPLES OF EFFECTIVE ARGUMENTATION. Ee uu soo ururiyay Dr. David F. Coffin.

Khaalid Jaamac Qodax markii aan si fiiro dheeri ah ku jirto u akhriyay gorfeyntiisa waxa ay daarnayd arrimo dhinaca xeerarka afka u badan, haba ugu sii badnaadaan astaamaynta hadalkuye. Dhowr iyo toban meelood oo uu qaab qoraalkayga ku daadifaynayo, isla markaa ku baanayo in hab qoraalkiisu saxsan yahay ayaa gorfeyntiisa ku jira. Hasa yeeshee, waxa yaab iyo af kala qaad ah hal meel oo uu xiganayaa ma jirto. Wax xigasho ah wiil Sadaam la yidhaa oo ay saaxiib yihiin ayuu af ahaan u xiganayaa. Taasi oo dunida aqoon yahanka qofka ku sifooba bar madaw oo iin ah ku noqonaysa.

Buuggan uu gorfeeyay Khaalid Jaamac Qodax daabacaaddiisii ugu horreysay waxa sannadkan qaarkiisii hore lagu daabacay Hindiya, gefef dhinaca higgaadda ah iyo kuwa dhinaca farsamada ahi ba in ay dhaceen waan ka garaabayaa.Hasa yeeshee, inta aanan si rasmi ah ugu gundo-dagin fal-celintayda gorfeynta Khaalid, waxa aan door-biday dhowr arrimood inaan kor-ka-xaadiyo. Kuwaas oo kala ah;

MUHIIIMADDA GORFEYNTA

Ahmiyadda gorfeyntu u leedahay buuggu ma aha mid aan bartan ku soo koobi karo, buugta dunida ugu xiisaha badan waa buugta ugu gorfeynta badan. Sidoo kale, gorfeyntu waxa ay buugga u soo jeedisaa indhaha akhristayaasha, taasi oo sahasha in buuggu iibsamo, dad hor leh oo aan hore u ogayn in uu buuggaasi jiro iyo in kale. Gorfeyntu waxa ay sahashaa in buuggu caan baxo. Sidoo kale, waxa ay astaan u tahay in mawduucu buuggu yahay mid in la gorfeeyo istaahil ku ah oo u qalma in wakhti la geliyo.

MAHAD-CELIN KHAALID JAAMAC QODAX

Khaalid waxa aan uga mahad-celinayaa in wixii ugu qaalisaa ee agtiisa yaallay oo wakhtiga ahaa uu in badan iga siiyay si uu fikirkayga ugu falanqeeyo, taasi oo ah gobonnimo aan ku mahadaniyo. Muhiim maaha in uu qaab raali aan ka ahay u gorfeeyo, waxa se mudnaanteeda leh in uu wakhti galiyo buuggayga.

TIX GALIN TA KALA GEDISANAANTA AFKAARTA

Xeerarka hal-beegga qofnimada lagu cabbiro waxa ugu mudan tix-gelinta kala duwanaanshaha afkaarta, sidaa si u dhow haddii aan u idhaa qofku waa inta ka soo hadha marka fikirkiisa la dhalliilo. Sidaa awgeed, ayaan raali uga ahay si kasta oo ay u kakan tahay iyo deel-qaaf kasta oo ku jira gorfeynta Khaalid Jaamac Qodax waan tix-galinayaa. Meelaha aan u arko in ay mudan yihiin in aan wax ka idhaa, anigoo xumaanta qoraalka ka dhowrsanaya ayaan waxii ila gudboon ka odhan doonaa.

GARWAAQSI GEFEF AAN QORAAL AHAAN GALAY BUUGGAYGA DHEXDIISA

“Gefkana bashar baad u tee,
Haddaad ka garawdo khalad,
gobbay tahay caadeed” Gaarriye

Guul baan u arkaa in shaqo aan shan sanno si xiidhiidh ah cawo iyo ayaan ba u hayay ay midho dhasho taasi oo ah in gefefka qoraal ee Soomaaliga dadku ka taxadiraan. Raali baan ka ahay anigu gefefkii aan sameeyay ee dhinaca higgaadda ahaa in Khaalid iyo cid kasta ba igu qabato. Hore waxa aan fagaare uga garwaaqsaday in gefef dhinaca higgaadda ah buuggayga ku jiraan, mar ay gorfeyn ka qortay buuggayga Masraxa Cadaabta gabadh da’yar oo farshaxannimada qoraalkeeda aanan hore u arag oo magaceeda la yidhaa Fatxiya Luul. Arrinkaygu garawshiyo keli ah kuma eka’e soo jeedinta Fatxiya iyo Khaalid waxa aan ballan qaadayaa in daabacaadda dambe aan ka saari doono gefefka qoraal ee dhinaca higgaadda ah haddii Rabbi qaddaro.

BAAL MARSANAANTA XEERERKA SHEEKO FANEEDDA

Qoraaga aan maamuuska badan u hayo ee faraqa keliya ee noo dhexeeyaa yahay kala aragti duwanaanshuhu wuxu igu dhalliilay in aan shuruucdii sheeko faneedda baal-maray. Waa runtii oo waan baal maray, waan se sababaynayaa qodobkaa. Hannaanka xigasho ee reer Galbeedku wuxu kor u dhaafaa boqol nidaam,kuwaasi oo aan wax la sheegaa u dhaxayn, waa se aragtiyo hay’addo uun magacyadood ay ku suntan yihiin. Tusaale: Chicago iyo APA . Nidaamyadaa qoraal reer Galbeedku samaysteen dad faro-ku-tiris ah ayaa baal-maray oo saluugay, kuwaas oo qoraalkoodu aad uga xiiso batay kuwa raaca hannaanka reer Galbeedku sameeyeen. Aniguna sidaa oo kale ayaan u qaybo ka mid ah u saluugay xeerarka sheeko faneedda, waxa aanan u fahmay in dhaqanka iyo ummadda ay xeerarkaa u sameeyeen iyo ummaddu Soomaaliyeed aanay isla jaan-qaadi karin.

Soomaalidu hab ay sheekada iskugu tabiso oo ay ku soo caano maashay ayaa jira, kaasi oo ahmiyadda saaraya uun sidaad doonto ba u dhig hadalka oo dulucda sheekada in aad dadka deeqsiiso.

ISBN- Wuxu walaalkay Khaalid Jaamac Qodax ku sheegay baadi-sooca buugga, haddii aan buugga lagu darinna wuxu ku tilmaamay in aanay waxba ka jirin. Fikirkaasi lama qabo, halka ISBN laga adeegsanayo haddii la adeegsado sumad Soomaali dhib kuma jirto. Sababtuna waxa weeyaan Soomaalidu ishinka ay lahayd sumad ayay u samayn jirtay sumaddaasi reer kasta gaar bay u ahayd.

ISBN-ka shirkad gaar ah ayaa iibisa, waxa aanu ka mid yahay waxyaabaha reer Galbeedku lacagta ay ku helaan si ay dunida ugu gumaystaanna waxa ay innaga dhaadhiciyeen in la’aantii buuggu dhantaalan yahay, fikirkaasina waxa sidiisa u qaatay oo aan iska shaandhayn dad uu ka mid yahay Khaalid.

EEDAYNTA KHAALID EE KU SALAYSAN SABOOLNIMADAYDA FARSHAXANKA QORAALKA

Meelo door ah ayuu Khaalid Jaamac Qodox qoraalkiisa Gorfeynta buugga ku sheegay in aan ka arradanahay hab qoraalka toolmoon. Qoraal kasta oo aan sameeyo waxa aan ku xusaa in xirfaddayda qoraal saboolnimo ku jirto iyo in aanan cilmi lahayn. Hasa yeeshee, qodobkaa Khaalid igu sifeeyay waxa aan jawaabtiisa ka soo saarayaa isla buugga uu gorfeeyay jaldigiisa dambe, waa dadkii wax ka yidhi buugga. Waxaa ka mid ahaa:

“Arrimo door ah oo ashqaraar leh ayuu qoraagu is-dultaagay, waa buuggii iigu horreeyay ee noociisa ah ee aan arko. Waan ku bogaadinayaa Cabdinaasir kaalmaha nololeed qaarna saray, qaarkoodna saafay, Saaxiibkay waan ku ogaa dedaalka iyo axadhista tareen taabadka leh.” Yuusuf Cismaan Cabdalle” Shaacir” Qoraa, abwaan.

” Waa buug Sheekooyinka ku qoran ay dhaxal gal yihiin, wax badanna waan filayaa in akhristayaashu ka faa’iidi doonaan, wuxu u badan yahay wacyi gelin, sidoo kale sheeko faneedyada noocan oo kale ah ummaddu afka ayay ku bartaan. Dhinaca akhrintiisa sida xiisa badan ee xeesha dheer ee uu qoraagu ugu nuux nuuxsaday waxa ay sababaysaa in qofku buugga dhammeysto.” A.A. Garas” Ma-qalloocshe.

“Diiwaankani waxa uu xambaarsan yahay sheekooyin Sheekooyin taabanaya nolosha Aadamaha, gaar ahaa nna dhallinyarada. Qoraagu waxa uu adeegsaday farshaxannimo heer-sarreysa, waxa na ka muuqata Qalin-maalnimo qoto-dheer. Marka aad akhriskiisa bilowdid adiga oo aan ka xiiso goynnin ayaad gaadhaysaa bogga ugu dambeeya. Dulucda sheekooyinkani waa in lagu waano qaato oo laga leexdo wixii nasbi, uur-xumo iyo hadimo abuuraya. Dhanka kale na wuxu innagu boorinayaa in aynu adeegsanno dhaqamada togan isu soo dhoweyn kara. Waxa ka muuqda hodannimo afeed iyo xeel-dheeri dhinaca aqoonta qoraalka ah.” Siciid Maxamuud Gahayr, Qoraa, hal abuur, cilmi baadhe.

Khalid J. Qodax ayaa been sheeganaya odhan maayo, hasa yeeshee, aqoon yahankii buugga soo akhriyay faallooyinkii ay ku dareen kuwaas ayay ahaayeen, dhammaantoodna waa rag muxtarim ah oo bahda qoraalka iyo dhaqanka ba kaalin kaga jira.

QOF KA HADAL

Khaalid Jaamac Qodax, qoraalkiisan gorfeynta buugga Masraxa Cadaabta, wuxu xoogga saaray in uu Qofnimada qoraha kaga hadlo, halkii ay ka ahayd in uu qodob ka hadlo. Waxa ka mid ahaa qoraallada qof ka hadalka ah ee Khaalid ee gorfeynta. Wuxu yidhi:

1.01. “Inuu buuggu sumad laawe ahaadaa waxay iyana marag ma doon u tahay waayo-aragnimo la’aantii qoraha een soo xusay.” Khaalid Jaamac Qadax.

1.02. “Talada aan halkan ka geysanayaa waxa ay tahay in qoraanimada ay ka horreyso ardeynimada qallinku. Taasi oo aan filaayo inuu ka soo dul boodey qoraha buuggani.” Khaalid Jaamac Qadax.

1.03. “Waxa kale oo ii caddaatay inuu qoruhu magaca buugga ka soo ergistay maanso ka mid ah maansooyinkii (AHUN) Maxamed Xaashi Dhamac ‘Gaarriye’ oo la yidha ‘Kaba Caseeye’ tuduc ku jirey oo u dhigma magac buugga. Meelna kuma arkin uu qoraha buuggu ku xusaayo sida buugga magaciisu u baxay, halka uu ka keeney, iyo sida aanu u xusin in ay ku jirtey maansadaasiba.” Khaalid Jaamac Qadax.

1.04. “Maxaa magaca qoraha meeshan keeney? Inuu buuggan qorey yuu u sheegayaa? Sheekadu wakhtiga ay dhacdey iyo buuggani aminta uu soo baxay maxaa iska galay? Ma sheekaa, ma ………….?” Khaalid Jaamac Qodax.

1.05. “Arrinta xiisaha gaarka ah lihi, waa qoraha buugga oo meelaha qaar ku jaahwareerey magacyada jilayaasha sheekada, isaga oo marar badan isku murginaaya magacyadooda.” Khaalid Jaamac Qadax.

1.06. “Qoraha buuggani waxa uu jab ku dhigey in uu si xun oo qaab daran u adeegsanaayo hakadka, oo meesha looga baahan yahay, aanu gelineynin, meel aan looga fadhiyinna uu ku badinaayo.” Khaalid Jaamac Qodax.

GEFEFKA DHINACA AFKA AQOONTA

Waxa jira luuqad qoraalka iyo aqoontu leedahay oo ay mudan tahay in la adeegsado goorta wax la qorayo, Khaalid wuxu inta badan adeegsaday ereyo suuqdi ah oo aan haba yaraatee, xidhiidh la lahayn afka aqoonta iyo qoraalka. Qallooca qoraalka gala waxa la yidhaahdaa deel-qaaf, gef ama khalad halka uu Khaalid ka adeegsaday labadan erey; CEEBTA iyo FOOLXUMADA midna maaha ereyo aqoonta loo adeegsado. Hoos ka akhri Qodobka 1.01.

Ereyada kale ee aan meesha leekayn ee uu Khaalid adeegsaday waxa ka mid ah; QAAB DARNAAN iyo ereyga CEEB oo uu mar kale soo celiyay. Hoos ka akhri qodobka 1.02.

1.01. “Qeybta ugu weyn ee buugga in qorahu xoogga saaraa ay tahay ayaa ah tifaftirka buugga. Haddaba buuggan “Masraxa Cadaabta “, ee uu qorey Cabdinaasir Axmed Ibraahim, meesha ugu weyn ee uu iinta, foolxumadda, iyo ceebta ku leeyahay ayaa ah, inaan qoraha buuggu xil adag iska saarin tayeynta, adkeynta iyo toosinta tifaftirka buugga,” Khaalid Jaamac Qodax.

1.02. “Ceebta ugu weyn ee buuga dhex yuuruurtaa waa halkan oo isku ceyn iyo beyd go’day. Halkani waa meesha uu buuggu ka dhutinaayo ee laga dheehan karo waayo-aragnimada hooseysa marka aad aragto weedhahaasi sida qaabka daran ee uu u adeegsadey qoruhu, weedhahaasi oo micnihii dhabta ahaa ka tagey markii higgaad ahaan ay jabeen. Intani maaha oo keli ah inta ku jirta buugga ee higgaad ahaan khaldan, ee waa tusaale uun, bogag badan oo buugga ah waxa dhex ceegaaga gefefkaasi. “

QODAX IYO ABRAHAM KEE BAA QUMMAN?

“Arrinta xiisaha leh ee buugga aan kala kulmey ayaa iyaduna ah. In markasta oo buugga aad ku aragto joogsi, aanu jirin fakaag (Space) la baxaayo. Ma garan in cillad farsamo oo xagga daabacaadda ay tahay iyo in qoruhu isaga laftigiisu u kasey. Waayo, tiro aad u badan ayaad ku arkeysaa buugga, taasi oo kugu dhallineysa in ay tahay aqoon yaraan baahsan oo ka jirta xagga tayada qoraalka.” Khaalid Jaamac Qodax.

“Mudane Khaalid in astaanta joogsigu marka ay dhacdo ee meeris dhammaado fakaag (Space) la bixi waayaa haddii aad buuggayga ku aragtay iyo haddii aad meel kale ku aragtay ba sidaad u dhigtay arrin xiiso leh maaha ee Gef, Laakiin haddii aan ku saxo mar kasta oo Joogsi dhaco fakaag in la baxa daruuri maaha. Tusaale; Haddii joogsiga kolmo raacaan fakaag looma baahna. Ma aqaani in aad arrimaha noocan oo kale ah u taqaan arrin xiise leh.” Cabdinaasir Axmed Abraham.

“Waxa iyaduna gef weyn dhinaca qoraalka ku ah in la furo waddo cusub oo aan qoraalku laheyn, oo abuuri karta laaxin weyn oo xagga qoraalka ah.” Khaalid Jaamac Qodax.

“Mudane Khaalid haddii aad u taqaan in gef weyn ay tahay in waddo cusub dhinaca qoraalka la jeexo ama hannaankii hore wax ka duwan lala yimaaddo, anigu waxa aan u aqaan curin hor leh ama ikhtiraac. Waxa se looga baahan yahay qofka Ikhtiraacaa sameeya in uu dooddiisa difaaco.” Cabdinaasir Axmed Abraham.

“Guntii iyo gebagebadii, qoraalkan oo aan ku gorfeeyey dhiganaha uu magaciisu kor ka muuqdo ayaan akhristayaasha la wadaagay gefefkii aan kula kulmay. Sababta igu dhalisayna waa qoraha oo aan ku cusbayn qoraalka, kana fileyn inuu gefef intaa leeg ku kaco.” Khaalid Jaamac Qodax.

“Mudane Khaalid qof kasta gef qoraal uu ka dhici karaa, ha yaraado ama ha weynaado, in aad aamintu in Aadamaha qaar ka mid ah gefka ka koreen ayaan dhalliil u arkaa.” Cabdinaasir Axmed Abraham.

“Waxaanan runtii ku boorrinayaa qoraha inuu dib u tifaftiro buugga oo uu gefefkaa iyo qaar kaloo badan ka hagaajiyo, kaddibna uu mar kale daabaco.” Khaalid Jaamac Qodax.

“Mudane Khaalid waxa aan qaatay in aan wixii gef qoraal ah ee buuggayga ku jiro saxo sida aan kor ba ku xusay, waan kaaga mahad celinayaa.” Cabdinaasir Axmed Abraham

“Qorayaasha kale qudhooda waxaan ku dhiirrinayaa inaanay sida qoraagan ku keliyeysan qoraalladooda ee ay dad badan ka codsadaan inay la eegaan, si ay wixii ilduufa uga qabtaan. “Xikmad ayaa ahayd, Keligaa iskuma noqon kartid tifaftire”. Khaalid Jaamac Qodax.

“Mudane Khaalid waxa aad xaq u leedahay inaad qorayaasha kale ku dhiiri geliso in ay gefefka qoraalka ka fogaadaan intii karaan kooda ah adiga oo aan aniga ii soo marayn, waa sida ilbaxnimada iyo akhlaaqda aqoontu ku jirto.” Cabdinaasir Axmed Abraham

“Wax ba yaan wakhtiga idiinkaga lumin qoraallo badan oo aan waxba ku kala duwannayn oo dhammaantood Qofka hadal ah. Baal marsanaan edebta hadalka iyo qof weerarka waxa dheer cambaarayn tiro-beel oo qoruhu ku miisay gorfeynta. Soomaalidu waxa ay ku maahmaahdaa Nin baa walaal oge, anigu waxa aan doonayaa in aan walaalkay Khaalid hogo tusaaleeyo wixii uu khalad uu galay gorfeynta dhexdeeda, wali baa an xigashooyinkayga raaciyo, sababtuna waxa weeyaan in aan ixtiraamaya akhriyaasha.  Qoraaga waxa iskaga khaldan hadal qoraalka” Cabdinaasir Axmed Abraham

HOGO-TUS

“Wax ba yaan wakhtiga idiinkaga lumin qoraallo badan oo aan waxba ku kala duwannayn oo dhammaantood Qofka hadal ah. Baal marsanaan edebta hadalka iyo qof weerarka waxa dheer cambaarayn tiro-beel oo qoruhu ku miisay gorfeynta. Soomaalidu waxa ay ku maahmaahdaa Nin baa walaal oge, anigu waxa aan doonayaa in aan walaalkay Khaalid hogo tusaaleeyo wixii uu khalad uu galay gorfeynta dhexdeeda, wali baa an xigashooyinkayga raaciyo, sababtuna waxa weeyaan in aan ixtiraamaya akhriyaasha.

Qoraaga waxa iskaga khaldan hadal qoraalka iyo ka hadalka, kala duwanaanshahoodana in badan ayuu igu qabsaday waa se aqoon aanu wali wax ba ka baran baan filayaa. Buugga ugu wanaagsan ee aad ka baran karto waxa la yidhaa. HABKA QORAALKA. Waxa qoray Maxamed Xaaji Xuseen Raabi. Wuxuu soo baxay sannadkii 1977.

Qoraagu waxa ugu weyn ee uu igu haystaa waa gefef dhinaca higgaadda iyo astaamaynta hadalka ah haddana qoraalladiisa wax aka mid ah kuwan;

  1. “………… Qoys ahaan Samiiira waxa ay ka dhalatay qays sabool ah.Hooyadeed na maxayaysato, bacadka fadhiista oo jaadka iibisa weeyaan”.

“Xeerarka Naxwaha Soomaaliga iyo kuwa Ingiriisa midna kuma jirto in qofku inta uu dhibco doono dabada u qabto sida kor ka muuqata oo kale. Waxa se bannaan saddex dhibcood … Haddaad u baahantay inaad si wanaagsan u fahanto waxa aad akhridaa buugga 501 Grammar and writing Questions” Cabdinaasir Axmed Abraham

  1. “hana-qaadeen”

“Hana-qaad waa erey lammaan, hab qoraalkiisa waa loo qori karaa, hana qaad, sidoo kale waa loo qori karaa hana-qaad. Hannaanka magacyada lammaan iyo Jiitinka gaaban adeegsigeeda haddii aad rabto inaad fahanto NAXWAHA AF SOOMAALIGA. Oo uu qoray Jaale Shire Jaamac Axmed. Laguna daabacay Xamar sannaddii 1976.” Cabdinaasri Axmed Abraham

  1. Bookhasho

“Bookhashasho iyo Booqasho labadu ba waa sax waana arrin dhinaca lahjadda ama af guriga la xidhiidha.” Cabdinaasir Axmed Abraham.”

Gun gaadhka qoraalkaygan Khaalid Jaamac Qodax ayaan ku bogaadinayaa in uu sii wado gorfeynta, waxa aanan ka codsanayaa in cid kasta oo fikirkeeda iyo buuggeeda la gorfeeyaa in ay u jawaabta ugu macquulsan ee ugu edebta san.

RABBI BAA MAHAD LEH

—————————————————————————————————————————————————————————————————————————————-

Maxaa iiga Baxay Dooda Khaalid iyo Cabdinaasir
Qalinkii: Maxamed Shuceyb
mshagenius99@gmail.com
Rabaw eex ma tiraabine aqoon haygu cadaabin
shucayb (1)
Guud ahaan waxaan idinku salaamayaa salaanta islaamka (asc wr wb) bacda salaan waxaan jeclahay oo aan qalinka u qaatay inaan ka garsooro hal gorfeyn iyo falcelintii qoraagii buuggaasi uu ka sameeyey oo aan akhriyey kuna saabsana dhaliisha iyo khaladaadka ama gefefka qoraal ee ku jira dhiganaha “Masraxa Cadaabta’ ee uu inala wadaagay walaalkeen Cabdinaasir Axmed Ibraahin oo ah qoraa soo saarey saddex dhigane oo hore oo dabacaad galay.
Intaasi ka dib aayaan isku deyi iniguna aragtideyda in aan dul istaagi doona meelo badan oo ku saabsan aragtiyahaasi. Labada qoraa oo aan milgo iyo maamuus badan u hayo ayaa kala ah Cabdinasir Axmed Ibraahin oo qoraha buugga ah iyo qoraaga da’da yar oo isagana la yidhaahdo Khaalid Jaamac Qodax oo inala wadaagey gorfeyn uu buuggaasi u sameeyey.

Hadaba aniga oo aan weli dhiganahani gacantayda soo gelin ayaa waxaan jeclaystay inaan ka garsooro wixii aragtidayda ah ee aan ka fahmay labadan qoraal ee ay inala wadaageen qoraaga Khaalid iyo qoraa Cabdinasir oo keli ah, aniga oo aan ku koobnaan doona oo qudha labada qoraal. Haddaba akhristaha waxaan ka codsanayaa in uu ii fahmo uun inaan ka garnaqaayo labadaasi qoraa ee ujeedadeydu aaney aheyn inaan buugga wax ka sheego ama labada qoraa.
Kolka dhigane la qorayo ha ahaado mid soo werinaya dhacdo dhab ah ama mid mala awaal tabinayaba waxaynu ogsoonahay in soo saarida iyo qorida dhiganayaasha lagala kulmo hawl adag oo waqti u baahan arintaasina waan ku hambalyeynayaa qoraha buuga.
Waa sida cilmi baadhista ay sameeyaan saynisyahanku ee mudada badan tijaabada iyo ka warhaynta lagu hayo haddii inyar oo ka mid ah tijaabooyinkaasi khaldamaana ay hawshu noqonayso bar kuma taal ama dib u soo yagleel
Waxa muhiim ah marka aad u hub qaadato inaad wax curiso qoraal ama soo kordhinta wax cusub inaad leedahay hibadeeda heshana qof ama cid kaa caawiso saxida iyo hagaajintaba.
Waxaan hambalyeynayaa cid kasta oo ku dhiirata inay wax qorto umaddana wax la wadaagto, waxaanan leeyahay cid wal oo waxaan caqliga iyo garashada umada la jaanqadayn soo qortana leeyahay talo badan baa idinka gedmane wax isku geygeysta oo waayo araga wax weydiiya.
Aan u soo noqdo dulucda qoraalkaygan iyo inaan is barbar dhigo wixii iga baxay qoraaladii ay inala wadageen qorayaasheenu aynu ku horeynana Khaalid Jaamac
Khaalid waxa uu inala wadaagay farshaxanimo cusub oo ka duwan sidii aynu uga baranay gorfeynihii hore ee aynu arki jirney, qoraa Khaalid waxa uu erey erey inoo taabsiiyey khaladaadka iyo gefefka weedh ahaaneed ee ku jira dhiganahan sidoo kale waxa uu si guud iyo gaar ahba u dhex galay shanta sheeko ee uu gudbinayo dhiganahan uu qorey Cabdinaasir, isaga oo ka soo haadiyey gefef badan oo laf jab ku ah mihnada qoraalka.
Khaalid waxa uu ina tusay arimo badan oo qoraagu ka gaabiyey inuu araarta buugiisa ku soo bandhigo sida isagoon qoraagu marnaba inala wadaagin in sheekoyinkani yihiin mala awaal hadana ay noqdeen kuwo silan sugan ah oo qoraaga laftiisuba mid ka mid ah sheekada uu qayb ka yahay.
Khaalid waxa kale oo uu si dadban inoo dareensiiyey heerka farshaxan iyo halabuurnimada liidata
ee dhinaca mala awaalka ee u isticmaalay Cabdinaasir
Khaalid waxa uu ka garaabay baaxada ay leedahay in wax la qoraa oo aanay ahayn wax fudud in fikir inta la halabuuro hadana qalin lagu bedelo isagoo taa aaminsan wuu ku amanay qoraagu inuu dhiiraday oo soo saarey saddex dhigane, haddana qoraa Khaalid waxa uu si nasteex ah ama lexo jeclo leh u dareensiiyey qoraaga inuu dib isugu noqdo garwaaqsadana khaladaadka iyo gefefka qoraal ee ku soo gudbiyey dhiganihiisa ka kooban 140 bog sida ku cad qoraalka Khaalid
Anigoo aad ula dhacsan sida farshaxamada lahayd ee uu qoraa Khaalid u soo bandhigay wixii uu ka soo haadiyey dhiganaha Masraxa Cadaabta ayaa waxaan arkay isna qoraal kale oo jawaab u ah oo uu inala wadaagay qoraha dhiganahan Cabdinaasir Axmed isagoo ku difaacaya buuggii uu qorey.
Qoraa cabdinaasir hawl buu galay oo waxa uu holaday inuu badaha qoraalka ku soo kordhiyo buugaag uu qorey oo dhiganahani ku noqonayo kii sii saddexaad, hadaba waxa is weydiin leh Cabdinaasir dhiganahan uu hor keenay dadweynaha kolay in laga fal celiyo diyaar buu u ahaaye maxaa gocashada keenay imika? Maxaa gubey sawkii isagu wax gorfeyn jirey?
Cabdinaasir difaacisan haddii aad dheehato marnaba ma aanu meel saarin khaladaadka loo tilmaamay ee ka muuqda buugiisa se waxa uu isku xukumay in Khaalid shaqsi weerar ku yahay kuna haysto mabda kala duwanaanshaha siyaasiga ah ee bulsho walba rayi ahaan ku kala duwan tahay. Halkan waxa iiga cadaatey maahmaahdi ahayd “Hal geelaha diideysaa geed ay ku xoqoto ma weydo”, marnaba Khaalid kama hadal arrin siyaasadeed, maxaa keeney markaasi in Cabdinaasir uu sheego arrintaasi. Iyaga oo ku kala aragti duwan meelo badan waxa keliya ee isku keeney waa buugga inta laga yidhi iyo jawaabtiisa, wey hoos martey taasi Cabdinaasir.
Cabdinaasir ma aanu tilmaamin wixii ay u dhaceen ama dhaliyey in khaladka tiradaa leeg laga soo xulo dhiganihii uu dadweynaha la wadaagay waxaanu aragtidayda jeclaystay in loo sacabo tumo ase aan la tilmaamin, taasina waxay gef iyo niyad jabin ku tahay dadweynihii akhristay dhiganahan ee intooda badani khaladkaa Khaalid u soo ururiyey isha qac ku siiyey se cid gaadhsiisa ama u hadasha la’aa
Dib ayaan u carinayaa Cabdinaasir haddii uu qoraa yahay’e car ha ka jawaabo ama ha diido arimaha uu ka hadley Khaalid ee kala duwanaa? Haddii aan xasuusiyo waxa uu ka hadley Khaalid ereyada xaga higaadda ah, miyuu ku diidey misa waa uu ku raacey? Sumada geela iyo sumada buugaaga teed qaadatey, waadiga diidey ISBN-kiiye? Gefefka buugga ee Khaalid sheegey jawaab miyey u tahay xayayskiisa buuga laga qorey ee laga yidhi? Waxa uu ka hadley ereyada xariijinta la kala dhex galinaayo, miyuu ku diidey misa waa uu ku raacey? Ereyo badan ayuu taxay Khaalid oo khaldan miyuu ku diidey misa waa uu qaatey? Waxa uu ka hadley inaanu buuggu laheyn arimahan hoose ee car bal ku diid ama ka garaw?
Hordhac
Copryright
jeldiga
Tusmo khaldan
Margins furan
Dooda isbarbardhiga hordhaca iyo gogoldhiga
Ereyga tarmintii
Sheekada aanu laheyn ee aanu xusin qoraha kale. Halkan kama yeeleyno qoraha buugga inuu sidaa yeelo? Waxaan ka rejeynayenaa inuu ka jawaabo sheekadaasi cida qortey uu
xuso.
Magaca buugga ee maansada Gaarriye
Magaca buugga ee kala duwan
Jeldiga buugga ee xaga sawirka?
Buuggu inuu dhaqaaqey
Isku marginta jilayaasha sheekada
Ereyada wada khaldan ee kor u dhaafey 100-ka ee Khaalid Xusey
Ereydad laba ama dhedig

Dhanka kale ma qurux badna in dadka aan aqoonta badan u laheyn arimaha buugaagta laga leexiyo jihooyinka, ama la baro arimo aan sharci iyo nidaam ku dhisneyn. Cabdinasir hadii uu diidey aqoonsiga buugga ee loo yaqaan ISBN buugaasi muxuu noqonayaa? Waxase aan u sheegayaa uun inaan buugaasi la dhigi karin maktabadaha adduunka ee maanta lagu akhristo buugaagta? Midha kale ee falcelinta Cabdinasir ku jirtey ayaa ahayd inuu diidey meel kasta oo joogsi yimaado in la baxaayo SPACE, haddii aad taasi diidey ma waxaad diidey sida COMPUTER-ku wax u qoro. Taasi Computer-ka ayaaba garanaaye, ama kuu saxaayee.
Cabdinaasir hal baa seegtoo intuu islahaa qari gefefka tirada beelay ee lagala kulmay dhiganihiisi ayaa meel aan dadweynihii akhriyey gorfeynta Khaalid iyo cidii buugiisa aragtay anay ka fikir buu isula kacay, waxaan se leeyahay walalkay macalinkeenii gaariye AHUN waa kii inala lahaa
Gun baa Haan Laga unkaa
Duq baa geel loo tubaa
Gaw baan ka aqaan durbaan
Waxaan Geed lala kacaa
Gankaad tahay erey la da’ ah
Gefkana bashar baad u tahee
Hadaad garowdo khalad
Gob bay caadadeed tahay
Mar kalena Soomalidu waxay tidhaahda nin wax ku siiya ma weydid nin wax kuu sheegase ma heshide’’ dhiganayaasha kale inaga soo haddii oo hibada qoraalka u tudh waxaad soo afsaartey oo la hubo ustaad inala wadaaga garawshiiyana ka bixi difaacii aad kala hor timi gorfeynta
Aad baan idiin ku wada mahad naqayaa idilkiin ba

Khaalid qoraalkiisa waxa ugu weyn ee dhaliisha uu lahaa ay ahayd iney ahayd inuu luqad adag ku qorey, balse hadii uu ka saari lahaa ilaa shan ama lix erey waa ay ka sii qurux badnaan lahayd sidan uu hadda yahay. Dad badan ayaan aminsanahay iney wax ka barteen casharkii Khaalid oo aan ka mid ahay,
Ugu dambayn waxaan ku amaanaya qoraa Khaalid Qodax inuu daahfurey dar ku cusub nidaamkii aynu u gorfeyn jirney dhiganayaasha iyadoo imika wixii ka dambeyaa meel walba lays dul taagi doono, taasi oo qorayasha u noqonaysa digniin iyagoo ka baran kara inay dadweynaha hor keenan waxay soo shiileen oo soo naqeeyeen lagana soo hubiyey si anay umaddu u dhibsan waxan yaa qorey loo odhan. Cabdinaasir hal wado ayaa u furneyd oo ahayd inuu qaato gefefkaasi oo aanu soo jawaabin weyse seegtey arintaasi, haddii aan aqoon u leeyahay waxa aan talo ahaan ku siin lahaa inuu aamisi lahaa, waxaanan u sheegi lahaa in xanuunka iyo irbadda Khaalid ku mudey buuggiisa
aanu la suuxin, waayo xanaaq badan ayaa ka muuqdey qoraalka Cabdinaasir oo waxa uu isku qaadey meelo badan. Alleh ayaa mahad leh. Haddii aan cid ku gefey aniguna waxaan ka codsanayaa bashar baan ahee iney iska kay dul qaataan.

—————————————————————————————————————————————————————————————————————————————-

Maqaal ku Saabsan Buugga la Magac baxay Masraxa Cadaabta….W/Q, Khadar Cabdi Cabdilaahi

khadar cabdi

Nimcooyinka inoo soo kordhaya -Alla ha inoo siyaadiyee- ayey ka mid tahay in, laga soo koray fadhi-ku-dirirkii iyo ka dhurankii maqaaxiyaha. Xorriyadda qalbiga Ilaah baa bixiyee, maanta, dad badani arrintaa way ka soo xadhka goosanayaan. Xagga qalinka iyo hufnaanta ereyo qoran, oo dhaxalgal ah, waara, isla mar ahaantaana gaadhi masaafo dheer iyo mujtamac muggooda leh, ayaa maalin walba isa soo taraya. Sow wax Eebbe loogu mahadnaqo ma aha? Dee haa.
Buugga la yidhaahdo Masraxa Cadaabta ma akhiriyin. Wali gacantayda ma soo galin. Hase ahaatee, magacu aad ayuu i soo jiitay. Filasho weyn ayaa i gashay kolkii aan magacaa maqlay ama arkay. Dad badan, oo qoraaga buuggu ku jiro, waxa noo xidhnaa ballan hoosaad qarsoon, oo haddana muuqda. Waa in la ilaaliyo, la kobciyo lana naaxiyo afka Soomaaliga, ee agoonimada ku raagay.

Gorfaynta lagu samaynayo sheekooyinka dhaadheer iyo kuwa gaagaaban ee ay hal-abuurka Soomaalidu qoro, ayaa ka mid ah. Waxa se aan judhaba qirayaa, in gorfaynta qalinku wali innagu tahay ugub, dad badan oo hal-abuurkeeda iyo aqoonteeda lihina innagu yar yihiin. Waa se la doogiye, yaan la dacaroon. Shalayba lama hayn waxa maanta la hayo. Ladnaantuba waxa ay kuu ahayd laba dharaaroode, ayuu yidhi ninkii gabyey. Taariikh, suugaan iyo sheeko la qoraaba oo la soo bandhigaaba waa inoo dhawrkii sano ee u dambeeyey, xagga dhallinyarada.

Buugga, Masraxa Cadaabta, ma akhriyin haddii aan idhi, maxaa i luray ee aan la kardhanayaa, miyaan sugo inta uu i soo gaadhayo buuggu? Xagga aan u socdaa buuggaba ma aha. Xaasha! Qoraal uu ka sameeyey buugga laftiisa nin kale oo dhallinyaro ah oo sheegay in uu buugga akhriyey, iyo jawaab uu ka soo celiyey qoraagii buuggu, ayaa faduushayda furaha ku rogtay aniga oo gurigaygii iska fadhiya. Labada qoraal, oo aan isu akhriyey, ayaan holladay in aan erey iyo laba ku darsado.

Qoraaga buuggu, waa Cabdinaasir Axmed Abraham, halka Khalid Jaamac Qodax na yahay shaqsiga qormada kooban buugga ku falanqeeyey.

 

Aan ku horreeyo Khalid J. Qodax. Khaalid waxa aan ugu hambalyeynayaa, in uu isku hawlay kadaba-tagista shaqo uu qof kale qabtay. Waan ku dhiirrinayaa isaga iyo cid walba, in -anigana ha ahaatee- aan falanqaynta looga tudhin buug ruux qoray, rag iyo dumarba. Buugta la qorayo maanta oo kaliya kuma koobnaan doonaan. Qarniyo ayey oolli doonaan, jiilalka innaga dambeeyana waa dhaxal aynnu uga tagi doonno. Qiimaha buugga, faafitaankiisa iyo baraarujin qoraaga qudhiisa u dan ah, ayey gorfayntu leedahay. Garanayaa garanaya, doqonna loo sheegi maayo. Gorfayntu waxa ay gaashaan u tahay, mid iska soo qiirooda oo waxa uu doono inna la hor yimaadda. Waa in ka wax akhriyaya iyo ka wax qorayaaba ogaadeen in meesha dad joogo oo aan wixii la doono na loo la iman karin. Sida fannaanimadu u tol beeshay, waa in aan wax qoristuna fawdo u noqon.

Sida muuqata, Khaalid, buugga waa uu dhex galay. Sadar iyo erey walba in uu u fiirsaday ayaa qoraalkiisa ka muuqata. Meesha ugu horreysa ee Khaalid qoonsaday, waa in aan sheekooyinka buuggu aanay gudbinayn farriintii laga filayey. Tan qoraha buugguna kama jawaabi karo, aniga oo aan akhriyinna kama jawaabi karo. Qof akhriyey, ayuun baa wax ka odhan kara oo gartaa qaadi kara. Sheekooyinka qaarkood, in ay sida maqaalka u qoran yihiin, ayaa iyadana ka mid ah hadallada Khaalid. Si kooban, sheekada iyo maqaalku shaqo iyo shuqul isku ma leh. Farqiga u dhexeeya lab iyo dheddig, ayaa u dhexeeya sheeko iyo maqaal.

Maqaalkan Khaalid, waxa xoogga lagu saaray, khaladaadka xagga higgaadda, astaamaynta hadalka, waxa afka qalaad lagu yidhaahdo ”Standar”-ka buugta loo qoro, loo daabaco iyo kan sheeko qorista iyo guud ahaan sida dunidu (oo Soomaaliduna ku jirto) ay wax u qoraan. Waxa soo raaca, meelo xagga naxwaha ah oo uu xusay. Bogagga oo aan hareeraha iska leekayn, tafatir la’aan ka muuqata, jaldiga iyo buugga waxa laga yidhi ayuu sida oo kale duray. Qaybaha dambe ee tafatirka, daabacadda iyo jaldiga khusaysa, in aan buugga arko weeye.

Arrimaha kale, ee ah hannaanka wax loo qoro, dariiqa sheeko-fanneedda iyo waxa la hal maala, badankooda waan ku raacsan ahay Khaalid. Wax kastaaba minqiyaas laga qiyaas qaato waa in ay lahaadaan, haddii kale waa jaantaa rogan. Waxa xusid mudan, aqoonta maaddiga ahi, in aanay gaalnimo iyo islaamimo kala lahayn, bari iyo galbeedna waxba uga shan iyo toban ahayn. Ama waa in la tijaabiyey ama baadhis (research) lagu sameeyey ama waa in caqliga iyo aqoontii hore ee jirtay aanay liddi ku ahayn oo ay u marag furaan, guud ahaan. Qoraalka iyo sheeko-faneedduna waa sidaas. In dhaqan iyo diin loo eego sheekada, oo la waafajiyo, iyadu waa halkeeda. Cabdinaasir ayaa arrinta reer Galbeed iyo meel aan looba fadhiyin u kala kacay.

Cabdinaasir Axmed Abraham aan u baaqo. Bogaadin ka qoto dheer ta aan Khaalid u hanneeyey, ayaan Cabdinaasir u hibaynayaa. Buug in la qoraa ka culays badan mararka qaar in ilmo la foosho oo nabad lagu ummulo. Cabdinaasir waxa u bannaanayd laba arrimood midkood. 1) in uu shibta galo oo sugo in dadka kalena buugga ka hadlaan oo ama Khaalid u jawaabaan ama meel kale wax ka iftiimiyaan. 2) iyo in uu hadlo oo sidan uu imanka u hadlay si ka duwan u hadlo ama uu qodob kasta dul istaago. Labadaa midna ma yeelin. In kooban ayuu ka hadlay, inta kale in uu qirsan yahay oo xalkooda ku maqan yahay ayaan u gartay.

Dhanka wanaagsan ayaan ka eegay. Cabdinaasir hadalkiisa hore waxa uu ku furfurnayaa, in isaga iyo Khaalid hore arrimo siyaasadeed isugu jiidheen. Arrintaasi waa khatar. Dad badan oo indho caafimaad qaba ku eegi lahaa qormada Khaalid iyo buuggaba, ama wax ka odhan lahaa, ayaa dib u istaagaya. Dad kale, caddaaladda ayey ka leexinaysaa oo in ay Naasir si indho la’aan ah isu garab taagaan ayaa suurogal ah, qaar kalena Khaalid u hiiliyaan. Halkaa waxa ku lumaya wixii loo dan lahaa, waxa aan loo baahnayn ayaana soo baxaya. Waxa judhiiba ruuxa maankiisa ku soo dhacaysa, in nimanku hore isugu marnaayeen oo baroortu orgiga ka weyn tahay. Haddii ay jirto iyo haddii aanay jirinba, arrintaasi akhristaha ma khusayso. Waxa khuseeya, illayn caqli buu leeyahaye, waxa hortiisa yaalla in uu maankiisa iyo aqoontiisa la kaashado, dabadeed isagu xukumo. Cabdinaasir ma in uu naxariista naga xado ayuu isku dayayaa?

Qofka wax qoraya, qalinkiisa ayaa laga dhex garan karaa in uu aargoosi u socdo, in uu edyad wado, in uu caaddifi yahay iyo in uu ujeeddo kale leeyahay ama aanu lahayn. Tusaale ahaan, waxa faraha badan ee Khaalid taxay, waxa ay ku xidhan tahay buugga oo la akhriyo. Ma rumowday? Mise gar islaam baa loo yahaye beenowday? Midba. Haddii ay rumowdow, saaxiibkeen Cabdinaasir masaajidka cayaarta ha ka daayo oo yaanu dadkana ka dambaajin. Haddii ay beenowdo miyaa? Waxa hoos u dhici doonta kalsoonida akhrisutu ku qabi doono qalinka Khaalid, intaasina isaga dhaawac ugu filan. Waaba intaa.

 

Arrintaa Cabdinaasir ku cowday maxaan ugu nuuxnuuxsanayaa? Balaayada ku soo daba jirta ayaan ogahay. Waxa soo socda nimaan garanini waxa joogana ma garto. Barri ayey imanysaa, oo mid wax uu isku difaaco waayey la shir imanayaa, hebel ama heblaayo, reernimo ayuu ii eryanayaa oo isku reer ma nihin ama reer ahaan ayaannu isu haynaa. Walaalkay Cabdinaasir waxa aan leeyahay, haddii aanad foolxumadaa casuumad u fidinayn, hadalkaa mar dambe ha noo quudhin. Balaayo madax la qabto ayey leedahaye, misko la qabto ma leh.

Cabdinaasir, waxa uu sheegay, in uu si u kas ah u khilaafay nidaamka sheeko qorista. Mid Soomaalida u gaar ah, oo aynnu isku raacsan nahay, ma jirto, sababayntiisiina ima deeqin. Haddii Cabdinaasir doonayo in uu jid cusub iyo aqoon cusub inoo soo kordhiyo, waan uga fadhinnaa, waliba iyada oo abaal aan dhammaad lahayn looga hayn doono. Laakiin, waa in uu marka hore soo bandhigaa oo doodo ka dhaliyaa oo la la eegaaye, ma aha in uu buug uu allifayo qacda horeba dadka u dhex raaciyo. Qoraalka Cabdninaasir intan ayaa ku jirta:

“…ISBN-ka shirkad gaar ah ayaa iibisa, waxa aanu ka mid yahay waxyaabaha reer Galbeedku lacagta ay ku helaan si ay dunida ugu gumaystaanna waxa ay innaga dhaadhiciyeen in la’aantii buuggu dhantaalan yahay, fikirkaasina waxa sidiisa u qaatay oo aan iska shaandhayn dad uu ka mid yahay Khaalid.”

Cabdinaasir, waxa aan si karaamo leh ugu sheegayaa marka hore, in buuggayga Gurrac, labada jeer ee aan daabacay iyo marka aan Amazon-ka galiyeyba, ISBN aanan wax lacag ah ka bixin oo aan bilaash ku helay, laguna heli karo, aan ku suntay. Qoraa Cabdinaasir ayaan ka dhawrayaa, in uu inna la wadaago buugaag kale, oo aan Masraxa Cadaabta ahayn, oo bilaa ISBN ah, anigu wali ma arage. Summadda Soomaalida ee uu inoogu baaqay Cabdinaasir, waa mid caynkee ah, illayn ma uu sharrixine? Soomaalidu maddane dhamac la galiyey oo caddaaday ayey ku gubtaa xoolaha, summad ahaan, oo dabadeed bil, faro, qalin, shummayaal, far, kolmo iqk. ku samayn jirtaye kuna samaystaa wali. Buugta ma dhuxul dab ah ayeynnu ku juquuqinnaa mise maxaad ayeynu ku gubnaa?

Cabdinaasir, dooddiisa ayey ka mid tahay, in aanay daruuri ahayn mar wal oo joogsi la dhigo in fakaag la baxo. Ka dar oo dibi dhal! Haddii aan qalinku ka boobin, halkaa sharraxaad dheeraad ah ayaan ka codsanayaa qoraaga mar kale.

Hadalka Cabdinaasir, saddex arrimood ayaa isugu yimi. Kow, in uu qirsan yahay khaladaad jira. Laba, in uu saxayo dhammaan khaladaadka Khaalid iyo gabadh kale oo uu sheegay buugga kale heleen. Saddex, in uu dood ka soo celiyo meelaha qaar. Labada hore raganimo, meelaha uu dooddo ka qabo, ma shishla dooddiisu.

Cabdinaasir, waxa uu yidhi, gefafka qoraalka lagama karo ee qof waliba waa ku dhici karaa. Waa runtii oo innaga iyo Ilaahay toona been uma uu sheegin. Laakiin, arday dugsi hoose dhiganaya iyo arday dugsi sare dhignaya iyo mid jaamacad dhiganaya, isku gef ma gali karaan lagamana fili karo. Waxyaabaha aan arkayo qaarkood, kaagama fadhiyin in lagugu qabsado. Qoraalkan falcelinta ah ee u dambeeyey, ayaa xataa xagga dambe iskaga daadsan. Laba arrimood oo aan midna qoraaga, Cabdinaasir, ka filayey, midna buugga kolkii aan magaciisa maqlay ka filayey, waxa aad mooddaa in ay isa soo gabayaan.

Cabdinaasir, waxa lagu yaqaannay isaga oo aad ugu fiirsada gefefka qoraalka ee ay dadka kale galaan, taas oo aanu bun amaahin jirin. In kasta oo aanan dariiqa uu u marayo ku wada waafaqsanayn, haddana shaqada uu hayo kal iyo laab ayaan u taageersanaa. Waxa aan filayey, in uu isagu aad uga digtoonan doono gefefkaas, gaar ahaan kolka uu qorayo buug isaga dabadii jiri doona. Dhaliisha Khaalid iyo qirashadiisu, candhuuftaydii ayey dib ii liqsiiyeen. Filashada labaad, waa magaca buugga. Magaca kolkii aan maqlay, wax aan sawirtay buug leeg Roge, Aanadii Nageeye, Saxarla iyo kuwa la mid ka ah ee waayeyn. Wuu mataaneeyey ninkii Naasir oo dhawr boqol oo bog ayuu ifka keenay ayaan lahaa. Hal sheeko oo isku wada xidhan, ayaan dhawrayey. 140 bog iyo shan sheeko, oo mid waliba tahay toobalcaaro, way iga degi wayday. In aan gardaran ahay se waan is ogahay.

Xarriijimaha u dhexeeya laba eray ama isku xidha laba kalmadood, qoraalka waa ka mid, laakiin meel walba ma dhacaan oo ma galaan. Qormadii aynnu ugu magacdarnay “Summadda Qoraalka” ayeynnu kaga warrannay, walina waa la heli karaa. Si kooban, xarriijintu waxa ay isku xidhaa ereyo aan sidooda isu qaadan karin. Sida oo kale, magaca caadiga ah iyo naanaysta ayey isku xidhaa afkeenna kolka la joogo. Axmed-Siilaanyo; Cabdiwali-Gaas; Cabdi-Waraabe; Cabdi-Ilay; Cabdiraxmaan-Cirro; Maxamed-Farmaajo iyo wixii la mid ah. Mar kale, ereyadan kale u fiirso: seef-la-bood; budh-la-duul; fadhi-ku-dirir; afku-xoogle; male-awaal; sanku-neefle iyo qaar kale oo badan. Khaalid ereyada soo socda in uu buugga Masaraxa Cadaabta ka soo qaatay ayuu sheegay. Waa: niyad-deeda; dan- yarta; hana-qaadeen; Qum-man; garan-maayo; hooyad-eed; macallimiin-taadii; fidhiisan-nay; gacan-taada; xidhiidh-kii; is-beddel; dhammaysanay-so; qalloocat-ay. Haddii ay buugga ku jiraan iyo haddii kaleba, qoraalka caynkaas ahi waa bidco.

Khaalid qoraalkiisa kuma arag wax aan u aqoonsado shaqsi-weerar iyo in uu buugga dhaafay. Haddii la yidhaahdo, hebel/heblaayo waa aqoonyahan ama waa jaahil, way caddahay in qofka laftiisa laga hadlayo oo aan xataa la sheegayn maryaha uu gashan yahay. Shaqsi baa laga hadlay markan ee shay lama sheegayo. Haddii, sida oo kale, la yidhaahdo, sheekadan, maqaalkan, maansadan, gabaygan ama warbixintan, fiidyawgan ama buuggan aqoondarro iyo waayo’aragnimo la’aan baa ka muuqata, waxa laga hadlayaa qof ma aha. Xataa wax nool ma aha. Waxa laga hadlayaa waa shay la taaban karo ama la arki karo. Qofkuna waa qof magac iyo muuq leh, qoraalkuna waa qoraal summad iyo sawrac leh. Buuggu, xubin jidhka qofka ka mid ah ma aha, qofkuna xaasha buugga ka mid ah ma aha. Qoraalkii aan akhriyey, kuma jirin Cabdinaasir waa jaahil iyo waa aqoonyahan toona. Kuma ay jirin waa reer miyi iyo waa reer magaal toona. Waa badow iyo waa ilbax toona kuma jirin. Maqaalkaasi waxa uu ka bilaabmayey, kuna dhammaanayey, buugga la yidhaahdo Masraxa Cadaabtu, waa faruuran yahay, oo cawaran yahay, timahana cambaar iyo toxob baa ka leeftay. Cabdinaasir haddii aan soo gebogebeeyo, 70% falcelintiisu waa weyd iyo lafo isa-sudhan. Khaalid qudhiisa, faalladiisu ma ahayn siddi-muldhukh iyo kaalay iska arag.

Khaalid maxaan ku diiddan ahay? Maqaalka Khaalid ku-talaxtag kama maqna, laakiin uma badna sida laga yaabo in dad kale qabaan. Meelo uu Khaalid buugga ka soo qaatay waxa ka mid ah; “…gabadhaha; carroorteeda aabbahood; sheekadanii…” iyo qaar kale oo badan oo uu is hoos dhigay. Badankoodu waxa ay iila muuqdaan waxa afka qalaad lagu yidhaahdo “Typical eror”, aniguna aan u aqaan “surmaseegto qoraal”. Kan aan iminka qoray, ayaa laga soo heli karaa intaas oo surmaseegto; xaraf aan illaabay iyo mid aan ku qoray meel aan meeshiisii ahayn. Surmaseegtadu waa waxa ugu fudud ee la sixi karo, kolka ay Afsoomaaliga noqoto. Waxa soo raaca, oo waliba loo daliishan karo in Khaalid buugga ku wada libdhay, labada erey ee “Bookhasho iyo Warwar”. Khaalid waxa uu qabaa in “Booqasho iyo Werwer” la qoraa ay sax tahay. Labada siyood ee Khaalid iyo Cabdinaasriba way saxan yihiin, lahjad ahaan.

Waxa kale oo aan Khaalid ku hilaafsan ahay, hannaankiisa gorfaynta oo aan ahayn mid wada qumman. Mar hore ayaan arrintaa u sheegay, waagii uu Cali Coomay sida yakhyasiga leh uga xanaaqay gorfayn sidan oo kale ah Khaalid ku sameeyey buug Coomay lahaa. Gorfayntu, waa in buugga, gabayga, maansada, riwaayadda ama filinka la faaqidayo, si guud looga hadlaa waxa uu ka hadlayo arrintaasi. Kaddib hoos loogu dhaadhacaa, oo si taban iyo si togan loo kala dhigaa. Meesha ay ka dhutinayso gorfaynta Khaalid waxa weeye, in aanu xusi aqoon inta togan ee buugga uu qalinka u qaado. Ugu dambayntii, Khaalid, hadalka ah “ardaydnimada ayaa ka horraysa qoraanimada” waa sax boqolkiiba boqol. Laakiin bartan kuma habboonayn ayaan leeyahay Khaalid.

Wixii aan ilduufay ama aqoon yaraantaydu sababtay dadka ayaan u daayey.

 

Qalinkii: Khadar Cabdi Cabdillaahi

06/08/2017

Erey Aan Ka Idhi Gorfeynta Buugga Masraxa Cadaabta: Faallooyinkii Khaalid Jaamac Qodax iyo Cabdinaasir Axmed Ibraahin!

Aniga oo aan madasha keeni doonin gorfeyn la mid ah tii Khaalid Jaamac Qodax iyo fal-celin u dhiganta tii Cabdinaasir Axmed Ibraahin ayaa aan si gole-ka-fuul ah ereygii guurtiyeed si guudmar ah geestaydana ku cabbiri doonaa dareenkayga qof ahaaneed. Labada qoraaba waa saaxiibbaday iyo walaalladay. Waa laba nin oo milgahooda iyo maamuuskooda leh. Markaa ma jiro dhinac aan raacayaa, bulsadana waxa taas kaga filan labada qoraal ee ay soo saareen oo ay si mug leh u dhuuxaan. Gofeynta Khaalid waa siddeed bog, falceinta Cabdinaasirna waa lix bog. 

Labadaba si dhugmo leh ayaan u akhriyay. Ku darso oo buugga Masraxa Cadaabtana waa aan akhriyay, qofka aan saddexdaas ka bogannin ee wax ka yidhaahda doodduna waa mid dhex cararay! Si guudmar ah waxa aan uga warrami doonaa aqoonta xagga qoraalka ah ee na dhex martay labadan mudane. Sannadkii 2009ka ayaa la soo bandhigay diiwaanka Riyaaq oo ay sheeko carruureed ku ururiyeen Abwaan Axmed Aw Geeddi Maxamuud iyo Qoraa Xasan Cabdi Madar. Dadkii akhriyay waxa ka mid ahaa Khaalid Jaamac Qodax oo markaas ka tirsanaa Naadiga Akhristeyaasha Hargeysa oo aan u aqaanno Hormoodkii Naadiyada Akhriska Somaliland.
Khaalid waxa uu buuggaas ka yidhi erey tilmaan ah, kaddibna waxa uu diiday in magaca qoraa loogu yeedho, waxaana taas awgeed loogu qoray “Akhriste ku xeeldheer akhriska buugaagta”. Maanta se waxa aan leeyahay Khaalid waa “qoraa ku xeeldheer gorfaynta buugaagta”. Xilliyadii uu Khaalid Jaamac Qodax waday qoraalka Baadisooc: suugaan-dhiganaha Axmed Aw Geeddi ayaa uu ii soo bandhigay in aan laba cisho ku akhriyo, toosiyana wixii aan qallooc ku jira diiwaan markaas ahaa ku dhawaad 200 bog. Markii aan ka qaaday xilli caweys ah waxa aan illaa 11:00kii habeennimo akhriyay toddobaatan bog, subaxnimadii dambe oo aan shaqada ka fasax ahaana waxa aan akhriyay toddobaatan kale, duhurnimadiina guriga ayaan lixdan bog ku akhriyay.
Diiwaankii waxa aan guddoonsiiyay 04:00 galabnimo aniga oo ku akhriyay wax ka yar 24 saacadood. Sannadkii 2010ka ayuu Khaalid Jaamac Qodax mar kale ii dhiibay diiwaanka Diihaal-reeb. Aniga oo mashquul ku ahaa shaqada macallinnimada oo aan labada gelinba wax dhigi jiray, waxa aan u sheegay in uu iga soo doono habeen ay Sabti soo gelaysay. Markaas waxa aan akhriyayba hadda 25 bog. Subaxnimadii, duhurnimadii iyo galabnimadii Jimcaha ayaan baaqigii si mug leh u dhuuxay. Marka laga yimaaddo kuwaas, waxa uu Khaalid Jaamac Qodax akhriyay diiwaannadayda Culuumta Maansada, Quraanka iyo Sayniska iyo Hal-diiq (Suugaanta Gaaxnuug), weliba waxa dheer in uu tifatiray Silsilad-maanseedka Aliflay oo aanu aniga, Axmed Aw Geeddi iyo Qoraa Maxamed Xirsi Guuleed ka wada hawl-galnay.
Cabdinaasir Axmed Ibraahin waxa aan ku bartay qoraalladiisa iyo gorfeynta uu ka sameeyo hab-qoraalka masuuliyiinta iyo qoraayada. Waxa maskaxdayda qoraallo door ah oo uu Halyey Cabdinaasir ka qoray xadhiggii la ii geystay sannadkii hore. Wax badan oo dhinaca qoraalka ah oo aanu wadaagnay iyo qorshe timaaddada ahiba waa ay jiraan.
Maadaama oo uu yahay falanqeeye xeel-dheer, waa aan ka filayay in uu dulqaad iyo laab-furnaan ku waajahayo gorfaynta Khaalid Jaamac Qodax. Haddii uu Cabdinaasir fal-celintiisa ku taabtay in ay wax dhex mareen isaga iyo Khaalid Jaamac Qodax, maka Qodax ma sheegin wax dhib ah oo isaga iyo Cabdinaasir si la ogyahay iyo si kale midna uga dhexaysa. Keliya waxa uu ereygiisu beegsanayay buugga iyo meelaha ka qallooca. Haddii uu dhaliil jeediyayna macnaheedu ma aha “Dhiganuhu waa eber”. Sida uu Cabdinaasir sheegayna, faallada dhiganaha laga sameeyaa waxa ay buugga u samaysaa iib-geyn: mid togan iyo mid tabanba. Ma filayo in uu marna Khaalid Jaamac Qodax u dan lahaa in uu qof ama shakhsiyadda Cabdinaasir wax ka sheego, laakiin waa ay dhici kartaa in ereyada si kale loo fahmo.
Haa.. Waa run oo buugga erey fiican ayaan ku leeyahay, illaa haddana waxa aan aamminsanahay in uu sidaas yahay. Qof ahaan waa la iiga aqoon badan yahay qoraalka sheeko-faneedda iyo xeerarkeeda, oo maqaalladaydu waa dhinaca suugaanta, siyaasadda, taariikhda iyo arrimaha bulshada. Haddii ay diiwanka ku jireen gefaf xagga higaadda iyo summadaha qoraalka ahna, ma qaadanayo keligii Cabdinaasir Axmed Ibraahin. Waa mid aanu wada leennahay oo ay ahayn in aanu toosinno intii aanu ifka imannin. Waa ilduuf dhankayaga ka yimi, waxaana sabab u ahaa wakhtiga oo cidhiidhi ahaa iyo waayaha adduun oo hadba hawl ayaa lagu jeeday.
Dooddooda waxa ka muuqda bisayl, waayo-aragnimo iyo qaangaadhnimo weyn. Weli waxa aynaan gaadhin heer uu naqdigu koro. Waxa aan ogahay in Khaalid Jaamac Qodax iyo Cabdinaasir Axmed Ibraahinba laga hor istaagay xilliyo hore in ay gorfeeyaan dhiganeyaal soo baxay, iyada oo la dedayo in dibadda la keeno waxa ay arkeen dadka diiwaannadaa akhiryay.
Sida uu Abwaan Axmed Geeddi iiga warramay Qoraa Maxamed Daahir Afrax ayaa waayadii Soomaaliya waxa uu naqdiyay riwaayado uu Maxamuud Cabillaahi Singub curiyay, gorfeyntu waxa ay sababtay in xukuumaddii markaas jirtay la iska dacwadeeyo. Miyaa aad aragteen sida looga qayliyo Barnaamijka uu Cabdi Good Abees ka baahin jiray Kalsan iyo Somali Channel? Sidoo kale, nin aanan hadda magaciisa xasuusan ayaa Fogaal-araggii ETN ka sii deyn barnaamij uu ku gorfeeyo suugaanta gu’gii 2009ka. Dad badan ayaa u nugul faallooyinka aan waafaqsanayn aragtidooda.
Marka uu qoraagu naqdiga samaynayo macnaheedu ma aha “aniga ayaa ah qoraaga ugu heerka sarreeya”. Waxa uu diyaar u yahay in la toosiyo, wax-soo-saarkiisana la lafa-guro. Farriinta Khaalid Jaamac Qodax kuma socoto Cabdinaasir Axmed Ibraahin oo keliya, waa mid talo u ah dhamaan qalinleyda Soomaaliyeed. Hore waxa uu Khaalid Jaamac Qodax u gorfeeyay Diiwaanka Colaadihii Geeska ee uu qoray Cali Cabdi Coomay, halkaasna waxa ka dhalatay dood cirka isku shareertay oo aan barkulanka Facebook iyo warbaahinta kala socday.
Ugu dambayntii waxa aan leeyahay is-toosintu waa inoo dhex. Haa! Hore waxa la yidhi “doqoni meel lagu kaftamay in lagu kala tagay ayay mooddaa”. Fagaareyaasha noocan ahi waxa ay kobcinayaan wacyigeenna qoraalka iyo akhriska, waxa ay inagu guubaabinayaan in aynu tayaynno waxa aynu bulshada u tebinaynno.
Sidaas iyo wanaag

Siciid Maxamuud Gahayr
07/08/2017 Hargeysa

 

  (830)