Dhalinyaraddu Waa Mustaqbalkii Bari. W/Q:-C/naasir Guray Meecaad. Hargeisa Somaliland.

Qof walba wuxuu nolosha ku lee-yahay sad u gaar ah. Cimrigu waa midka ugu milgaha culus oo lagu dheefsado nolosha. Calafka cimriga, xumaantiisa iyo samaantiisa waxaa qofka la wadaaga dadka la faca ah ee xilli-dhalashadooda ay isku dhowdahay. Waxaa kaloo ku weheliya fac ka yar-yar iyo fac ka waaweyn. In-kasta oo ay yihiin saddex fac oo isa-soo gaadhaya, misana wadar u-jooggoodu si siman uma muddeysna. Faca dhallinyarada ah oo iyagu leh xilliga, ayaa waxay yihiin tamarta jaheysa bulshada. Faca ka yar-yar waxay yihiin magan u dabran wixii sooryo-gal ah oo ay helaan. Faca ka waaweyn ayaa iyaguna waxay matalayaan bakhaaro ay ku keydsan yihiin khibrad iyo waayo-aragnimo laga doonayo inteeda wanaagsan in ay u gudbiyaan faca dhallinyarada ah. Nolosha waxay aadamiga bartey, aabihii aanan caruurtiisa u diyaarin in ay isaga ka wanaagsanaadaan, caruurtaasi mooryaan ayay noqonayaan oo iyaga ayaa silcinaya waalidkood. Waxaa lamid ah macallinkii aanan ardeydiisa u diyaarin in ay ka wanaagsanaadaan, ardeydaasi mooryaan ayay noqonayaan oo iyaga ayaa silcinaya kuwii wax barey. Sidaas oo kale waxaa ah faca waaweyn ee dhallinyaradooda aanan diyaarin u diyaarin in ay ka wanaagsanaadaan, facaasi dhallinyarada ah mooryaan ayay noqonayaan oo iyaga ayaa silcinaya facii ka waaweynaa. Facaagga dhallinyarada ah, waa xilli qofka aadamiga ahi uu ku sugan yahay heerkii noloshiisa ay ugu wacnaansho badan-tahay. Waa xilliga uu qofku ugu xooggan yahay, ugu fir-fircoon yahay, ugu waxbarasho badan yahay uguna wax-qabad badan yahay. Waa xilli uu yahay gaashaan-qaad oo noloshu ay u kala-guureyso. Wuxuu ka soo gudbayaa xaalad caruurnimo oo uusan lahayn faham nolosha uu ku qiimeeyo. Wuxuu u tallaabayaa mudakarnimo garaad uu ku fahmo qiimeynta nolosha. Xilligaas kala-guurka ah, waxaa lagu xisaabiyaa xilliyada qofka soo mara xilliga ugu milgaha culus. Sababtu waxay tahay waa xilliga uu qofku si buuxda u hana-qaadayo oo ay ku bilaabaneyso dareenka ah in uu nolosha wax ku lee-yahay. Wuxuu bilaabayaa in uu dibadda soo dhigo qaabkii uu ku midabeyn lahaa khibradihii yaraa iyo aqoontii uu nolosha ku kasbadey, isla-markaas uu raadinayo aqoon dheeri ah. Wuxuu markaas adeegsanayaa awoodda caqliga ee curdinka ah iyo awoodda jidhka ee xooggan, isaga oo marka hore baadi-goobaya korodhsi waaya-aragnimo, marka xigana fayiigsi iyo ficil wada-jira ku tiigsanaya timaaddada. Isla-xilligaas qofka dhallinyarada ah wuxuu bilaabayaa guda-galka dhisid qoys si uu uga qeyb-qaato tallaalka abuurkii uu kaga qeyb-geli lahaa nolosha bulshadiisa. Xilligaas hore, gudaha jidhka qofka dhallinyarada ah waxaa ku dhacaya is-beddello xooggan. Waxay ka muuqanayaan naqshadda xubnaha iyo qaabka uu jidhku u shaqeynayo (physical & physiological changes). Meesha u horeysa ee laga dheehanayo waa kala duwanaanshaha jinsiga lab iyo dheddig, kuwaas oo maraya laba marxaladood (primary & secondry). Dhecaanada (hormons) jidhka gudihiisa ku qubanaya ee ku howlan is-beddelka la xidhiidha koritaanka xubnihiisa, waxay raad ku yeelanayaan qaab-dhaqanka iyo fekerka qofka dhallinta-yar. Dhallinyaradu waxay la gaar yihiin, faca ka waaweyn in ay ka tira badan yihiin, ka xoog weyn yihiin, kana dadaal badan yihiin. Waxaa intaas u dheer, baxsadka uu sabab u yahay ka carar ciilkii caruurnimo oo ay tagtadooda ka soo mareen. Iyo u fara-baxsiga timaaddada oo ay sabab u tahay dheygag leh fayiigsi xooggan iyo dheehasho damac weyn oo xiiso iyo xaraka miidhan ah si ay joogtadooda uga yeelaan sahaydii timaaddadadooda. Nolosha qiimaheeda waa xilliga dhallinyarada la yahay. Macna weyn ma ayan lahaateen haddii uusan xilligaas jireen. Waa xilli ayan riyada noloshu ka dhamaan, noloshuna xushmad dheeri ah ayay u heysaa qofka dhallinyarada ah. Waa ay soo dhoweysaa hadba inta uu isaguna soo dhoweeyo nolosha. Taasi waxay ku abuurtaa dhallinyarada, iyaga oo dhiirran in ay mar-walba doonaan guul. Meel-kasta waa ay u maraan iyaga oo u huraya qaali iyo raqiis. Guushuna waxay saaxiib la tahay oo ay soo dhoweysaa kuwa iyada raadinaya. Marka ay dhallinyaradu caafimaad qabaan, waa ay u hunguri dheer-yihiin nolosha. Hal-abuurka wanaagsan iyo hanqal-taagga miisaaman ee dhallinyarada waxaa ka faa´iideysta bulshada. Awooddaas ayaa bulshadu waxay kaga gudubtaa nolol harraad, halamash iyo hagardaamo badan oo ay hamuunyona u dheer-tahay. Waxay u gudbaan nolol leh hiraal wacan iyo hillaac hal-dhisyo lagu doogsado. Oodhaah ayaa jirta: ” Noloshu waxay isu kaa tusineysaa sida aad adigu u dooneyso iney kuugu muuqato ee isu kaa tusi-meyso sida ay iyada u dooneyso in ay kuugu muuqato ”. Qosolka iyo farxaddu waa ay ku badan tahay nolosha dhallinyarada, maxaa yeeley nolosha ayaa waxay ka doonayaan in ay ka helaan qosol iyo farxad. Sidaa darteed, iyaga waxaa u muuqata fursadaha nolosha. Haddii ay gartaan in fursadahaasi ay iyagu lee-yihiin, markaas waxay ku dadaalaan sidii ay u laaci lahaayeen. Haddii ay dhallinyaradu yihiin kuwo ka badbaada-qaba aragtida cunsuriya